Tworzywa filmu

 

Analizując film, najczęściej po prostu go opowiadamy, streszczamy fabułę, wzbogacając to ewentualnie własnymi komentarzami. Tymczasem istnieje ogromne bogactwo środków, dzięki którym artysta filmowy buduje nastrój, tempo, wywołuje określone wrażenia, sprawia, że całość podoba się nam lub nie. Dlatego warto poznać film „Od kuchni”, przyswoić sobie kilka podstawowych pojęć, opanować fachową terminologię, by odkryć za pomocą, jakich zabiegów reżyser osiągnął określony efekt. Można oczywiście recenzując film czy po prostu rozmawiając o nim, powiedzieć: „no i wiesz, faceta widać tylko do kolan”, można jednak wyrazić się bardziej fachowo, wskazując na to, że zastosowano plan amerykański. A zamiast plątać się w zeznaniach na temat pojawiających się i znikających obrazów, wyjaśnić, że np. zastosowano miękki montaż.

Film jest sztuką wielowarstwową; na tworzywo dzieła filmowego składają się tworzywa innych sztuk. Środki wyrazowe w filmie na ogół uchodzą uwadze widza pochłoniętego śledzeniem fabuły. Tymczasem dobra publiczność powinna nie tylko znać filmowe środki wyrazu, ale i sposoby ich używania.

Określenie tworzyw, jakimi posługuje się film jest proste, są to: słowo, obraz, muzyka i dźwięki naturalne, środki techniczne
Słowo – pełni funkcję informacyjną; jest nośnikiem treści i warstwą organizującą kompozycję dzieła.
Obraz, tj. wizualna warstwa filmu – zespół rzekomych widoków tworzących zrozumiałą całość; najbardziej intensywnie oddziałuje na odbiorcę; obraz jest tworzony przez: ruch, barwę, scenografię, plenery, wnętrza, kostiumy, rekwizyty, oświetlenie.
Muzyka i dźwięki naturalne, tj. dźwiękowa warstwa filmu

 

Podstawowe funkcje muzyki w filmie to:
• pogłębianie wrażenia wizualnego
• komentowanie wydarzenia
• tworzenie nastroju
• podkreślenie rytmu
• dynamizowanie lub spowalnianie akcji

Warstwa dźwięków naturalnych – obejmuje wszelkie formy słyszalności nie będące ani mową ludzką ani muzyką.
Dźwięki towarzyszą obrazowi na zasadzie:
• uzupełnienia widoku (widać i słychać)
• rozszerzania widoku (np. widać wnętrze pokoju, słychać turkot tramwaju)
• zastępowania widoku (zamiast widoku np. słychać stukot maszyny do pisania)

 

Punkty widzenia kamery
- ustawienia statyczne, nieruchome
spojrzenie frontalne (na wprost)
spojrzenie z góry, tzw. ptasia perspektywa – pomniejsza obiekt spłaszcza go i jakby bagatelizuje
spojrzenie z dołu – tzw. żabia perspektywa – powiększa, nadaje charakter patetyczny, monumentalny; eksponuje dominację, grozę itp.
spojrzenie ukośne – zniekształca obiekt

- ustawienia dynamiczne

Najazdy kamery (zbliżanie)- ujawniają szczegóły, wyodrębniają postać z tła.

Odjazdy(oddalanie)- zacierają szczegóły, obiekt wtapia się w tło.

Panoramy- powolny obroty kamery na statywie wokół własnej osi w kierunku poziomym, pionowym lub ukośnym. Pełnią funkcję opisową, np. prezentowanie pejzażu, ludzi, wnętrza pomieszczenia.

Szwank- bardzo szybka, najczęściej pozioma panorama; nagły zwrot kamery. Szwank daje efekt zaskoczenia.

Long- take – bardzo długie ujęcie realizowane np. poprzez skokowy najazd kamery.

Travelling- ujęcie filmowane kamerą będącą w ruchu towarzyszącą ruchomemu obiektowi.


- zdjęcia trickowe – takie, w których zamierzone i potrzebne efekty uzyskuje się przy pomocy różnego rodzaju zabiegów technicznych: czynią film atrakcyjnym

Montaż – definicja pojęcia - proces łączenia i komponowania utrwalonych na taśmie filmowej ujęć zgodnie z założeniami scenopisu i koncepcją reżysera oraz dostosowanie do ich układu zapisu dźwiękowego.

Rodzaje

 - montaż poziomy – łączenie jednostek należących do tej samej warstwy (przede wszystkim jednostek obrazowych).

 - montaż pionowy – dopasowanie do siebie jednostek różnych warstw (obrazów, efektów akustycznych, słów, fraz muzycznych)
- montaż twardy – ciecie, styk tematycznie różnych obrazów; jakby „mrugniecie okiem”;
- montaż miękki – przenikanie (stopniowe zanikanie obrazu z jednoczesnym wyłanianiem się drugiego), zaciemnienie (zakończenie ujęcia stopniowym ściemnianiem obrazu aż do czerni)
- montaż wewnątrzujęciowy – łączenie różnych planów bez przerywania ciągłości akcji (ruch kamery lub ruch osób, które zmieniają swoje usytuowanie w stosunku do pola widzenia obiektywu).
Figury montażowe:
insert – krótkie ujęcie typu informacyjnego wklejone w środek sceny (np. obraz tarczy zegara wtrącony montażowo w środek sceny oczekiwania);
roletka - przejście z jednego ujęcia na drugie za pomocą linii, która jakby ściera z ekranu poprzedni obraz, ukazując następny.
Funkcje montażu:
montaż określa kompozycję dzieła (porządek świata przedstawionego), wyznacza kolejność i długość poszczególnych scen, jest sposobem filmowego opowiadania i opisu, organizuje w filmie czas i przestrzeń, tworzy metafory i symbole.

Bibliografia:

E. Nurczyńska, B. Parniewska, H. Ulińska, E. Popiel, Film w szkolnej edukacji humanistycznej,
PWN Warszawa – Łódź 1993
W. Wodnicka, Poradnik dla nauczyciela języka polskiego, ODN Zielona Góra 2004
J. Płażewski, Język filmu, Warszawa 2001

Słownik filmu, pod red, R. Syski, Kraków 2005