Adaptacja a ekranizacja

 

 

Na początku porównajmy bliskie sobie terminy.

Adaptacja – według słownika terminów literackich to przeróbka utworu literackiego mająca na celu przystosowanie go do potrzeb nowych odbiorców bądź do innych niż pierwotne środków rozpowszechniania.

Ekranizacja- ten sam słownik definiuje ekranizację jako wierne przeniesienie na ekran filmowy widowiska scenicznego. W szerszym sensie jest to filmowa przeróbka literackiego utworu fabularnego, dramatycznego lub epickiego.

W przypadku adaptacji filmowej autor scenariusza decyduje o tym, które postacie, watki i motywy opisane w pierwowzorze literackim uzgodnić w scenariuszu, a ponadto przekazuje własną interpretację dzieła. Scenariusz może się znacznie różnić od literackiego pierwowzoru, a nawet zmieniać jego wymowę moralną czy filozoficzną. Ekranizacja oznacza natomiast zamierzone, wierne pod względem treści i formy przeniesienie na ekran filmowy widowiska scenicznego, a więc dramatu opery, operetki, baletu oraz innych form teatralnych. Terminów „adaptacja” i „ekranizacja” nie należy używać wymiennie, choć niestety dość często zdarza się to nawet krytykom filmowym.

Twórca adaptacji powinien zachować pewien stopień wierności wobec utworu literackiego, aby stworzone dzieło filmowe, mimo daleko nieraz sięgających zmian związanych z odrębnością techniki filmowej, nie rozmijało się zasadniczo z adaptowanym utworem.

O adaptacji

Istnieje przekonanie, że adaptacja utworu literackiego kryje w sobie pewną tajemnicę. Wiele osób związanych z filmem zastanawia się, czy jest możliwe opracowanie takiego modelu adaptacji, który gwarantowałby sukces każdemu przedsięwzięciu i jak to możliwe, że raz przeniesienie utworu literackiego na ekran jest doskonałą adaptacją właściwą, a nie tylko świetnym filmem, a innym razem obraz okazuje się złą adaptacją i co najwyżej dobrym filmem. Być może problem polega na tym, że film nie zawsze jest w stanie oddać różne rodzaje narracji literackiej – to, co w powieści należy do opowiadania, nie może być wprost przeniesione do filmu. Na ekranie trudno również przedstawić akcję w czasie przeszłym
Znawcy literatury i filmu od wielu lat zastanawiają się nad tajemnicą udanej adaptacji. Dlaczego dzieje się tak, że wybitna książka przeniesiona na ekran staje się marnym filmem (tak stało się m. in. w przypadku ekranizacji powieści W poszukiwaniu straconego czasu, Ulisses, Czarodziejska góra), a słaba literatura przyczynia się do sukcesu filmowego? Na podstawie Dziennika Bridget Jones czy Zaklinacza koni nakręcono rewelacyjne filmy, a pierwowzory były raczej przeciętne.

Kiedy na ekrany wchodzi adaptacja, zawsze pojawiają się recenzje wysuwające na pierwszy plan problem wierności filmu oryginałowi. Dzieje się tak począwszy od notatek w gazetach po poważne eseje, antologie krytyczne w fachowych pismach. Kwestia wierności utrudnia dyskusje o adaptacji. Pierwowzór literacki zawsze cieszy się większym uznaniem. Nadmierna eksponowanie zasady wierności oryginałowi utrudnia poznanie fenomenu adaptacji. Rezultatem jest ignorowanie idei adaptacji jako zbieżności pomiędzy sztukami.


O licznych twórcach filmowych zwykło się mawiać, że z szacunkiem odtworzyli powieść źródłową. Wiele adaptacji jednak wcale nie stawia sobie za cel wizualizacji pierwowzoru czy „dochowania duchowej wierności”, czyniąc z premedytacją odstępstwa od oryginału. Mogą być one postrzegane jako propozycja komentarza czy też w skrajniejszych przypadkach, dekonstrukcji oryginału. Dla oceny filmowej wersji powieści ważne jest oszacowanie, jakiego rodzaju adaptacją próbuje być dany film.


Pierwowzór literacki jest dla adaptacji punktem odniesienia. W czasie odbioru filmu widz nieustannie porównuje obraz z tekstem. Odbiorca zawsze jest świadomy tego, że ekranizacja może odbiegać od oryginału, ale mimo to nieustannie będzie ona źródłem odniesień. Jednakże, nawet jeśli widownia narzeka na pogwałcenie oryginału, zawsze jest ciekawa, jak wygląda książka, z której treścią wcześniej się zapoznała. Widzowie chętnie porównują własne obrazy, które wytworzyli w czasie lektury, z wizją reżyserską. O to chyba chodzi w tzw. korespondencji sztu

Jak powstaje adaptacja?

Punktem wyjścia jest dzieło literackie, na podstawie, którego powstaje scenariusz, czyli literacka podstawa filmu. Pracują nad nim zwykle scenarzysta i reżyser. To właśnie oni wybierają wątki, bohaterów, sytuacje, które znajdą się w filmie, decydują o tym, na jakie kwestie zostanie położony nacisk, a które zostaną pominięte, dokonując przy tym twórczej interpretacji dzieła literackiego. Na tym etapie zostają napisane dialogi. Następnym krokiem jest opracowanie scenopisu, czyli przełożenie scenariusza na język filmu. Scenopis zawiera dokładnie wskazówki dotyczące wyboru środków potrzebnych do realizacji filmu ( rodzaj planu, ujęcia, ruchu, kamer, oświetlenia, montażu itp.).Kolejne zadania, jakie stoją przed reżyserem to ocena akceptacji, tzw. dzieł pomocniczych (scenografia, kostiumy. Koncepcja opracowania muzycznego), muzycznego następnie dobór wykonawców przeprowadzenie próbnych zdjęć. Wreszcie rozpoczyna się praca na planie zdjęciowym, czyli reżyserowanie, a więc ten etap, który w powszechnej opinii utożsamia się „kręceniem filmu”. Po nim następuje wybór ostatecznego materiału zdjęciowego i skierowanie go do montażu- najważniejszego etapu filmowego procesu produkcyjnego (udźwiękowienie ujęć, które były realizowane „na niemo”, czyli postsynchronizacja; ostateczny montaż według scenopisu i wskazówek reżysera, dobór i nagranie efektów dźwiękowych, opracowanie muzyczne, wykonanie czołówki itp.)., Gdy gotowa jest pierwsza pełna kopia, odbywa się kolaudacja, czyli komisyjny przegląd gotowego filmu

Recenzja adaptacji

Przede wszystkim ustal- na kilku poziomach- jak daleko od pierwowzoru odszedł reżyser

Tytuł

Nie zawsze musi być zgodny z pierwowzorem. Zmiana tytułu adaptacji sugeruje pewne kierunki interpretacyjne, zwraca uwagę na to, co zdaniem twórcy filmu jest najważniejsze, czasem wskazuje na wybrany wątek lub bohatera, wokół którego koncentruje się film.

Fabuła

Należy ustalić, które wątki zachowano, z których zrezygnowano, a które przekształcono, nadając im inny sens. Być może w filmie pojawiają się wątki lub motywy nieobecne w pierwowzorze. Następna sprawa to kolejność wydarzeń i sposób ich prezentowania. Czy są takie same jak w utworze literackim? Pamiętaj, że reżyser musi operować skrótem. Niektóre istotne wydarzenia mogą być, więc pokazane na zasadzie krótkiej retrospekcji, inne będą np. przywołane w dialogach. Reżyser może też połączyć w ramach jednej sceny kilka wydarzeń, które w powieści dzieli dystans czasowy.

Czas i przestrzeń

Ustal, czy wydarzenia w filmie rozgrywają się w tych samych miejscach. Bywa, że reżyser przenosi swych bohaterów inne czasy i inne miejsca, najczęściej do współczesności. Zabieg taki uwypukla aktualność, ponadczasowość dzieła literackiego, ponadto współczesne realia sprawiają, że film staje się atrakcyjniejszy, łatwiejszy w odbiorze szczególnie dla młodszej publiczności.

Bohaterowie

I znów trzeba sobie odpowiedzieć na kilka pytań. Możesz zacząć od strony wizualnej: na ile zaproponowany przez reżysera i aktora wizerunek zgadza się z twoimi wyobrażeniami pojawiającymi się w czasie lektury? Jak oceniasz trafność doboru obsady? Czy reżyser pominął lub uwypuklił jakieś cechy charakteru postaci? A może wprowadził nowego bohatera lub przesunął którąś z mniej ważnych postaci na pierwszy plan?

Dialogi

Dialogi w filmie są na ogół mniej rozbudowane i to nie tylko ze względu na konieczność skrótów. Film to przede wszystkim sztuka obrazu, a sami bohaterowie mogą też przecież rozmawiać pozawerbalnie- spojrzeniami, gestem, mimiką itp. Warto jednak zastanowić się, czym kierował się scenarzysta, konstruując dialogi, które z nich uznał za najważniejsze i czy udało mu się zachować sposób mówienia bohaterów. A może celowo, np. wyraźnie uwspółcześnił? Czy brzmią one naturalnie, czy raczej(w sposób zamierzony lub nie) nieco sztucznie?

Zakończenie

Uwaga! Reżyser może je zmienić. Szczególnie często obserwujemy to w produkcjach hollywoodzkich, gdzie finał wbrew literackim pierwowzorom i wszelkiej logice „musi” być szczęśliwy, bo takie jest zapotrzebowanie odbiorców.

Polem do popisu dla reżysera są tzw. zakończenia otwarte, występujące w wielu powieściach. Czytelnik może sobie wyobrazić kilka wariantów, reżyser musi się zdecydować na jeden, który w dużym stopniu zaważy na interpretacji całości.

Wymowa dzieła

Dokonaj podsumowania, koncentruj się na takich zagadnieniach, jak wierność adaptacji względem pierwowzoru literackiego, zgodność z jego ogólną wymową, sposób, w jaki odczytał i zinterpretował je twórca, filmowe środki wyrazu, jakimi się posłużył, ocena artystycznych walorów filmu, twoja własna opinia.